As sulfamidas

Unha sulfamida é unha substancia química sintética que se utiliza na medicina como antibiótico e antiparasitario.

Este tipo de composto químico foi o primeiro en poder desarrollarse como antimicrobianos e deixar así o terreo preparado para os grandes avances medicos tanto en humanos como animais. O seu descubrimento, aínda que moi baseado en outros científicos, atribúeselle a Gerhard Domagk, un patólogo alemán que recibiría o Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina no ano 1947 grazas á súa aportación a este campo. O premio foille concedido, en realidade, no ano 1939 pero o réxime nazi obrigoulle a rechazalo, recibindoo 8 anos máis tarde.

Domagk descubríu que o Prontosil (derivado das sulfamidas) era efectivo contra as enfermidades causadas por unhas bacterias chamadas estreptococos e, tratando á súa propia filla con este, conseguíu evitar a amputación dun dos seus brazos.

A penicilina

Probablemente a penicilina sexa un dos remedios médicos máis famosos debido á importancia que tivo e que continúa a ter na actualidade pero, se ben é así, moita xente non coñece a súa utilidade concreta.

Para comezar a falar da penicilina é imprescindible comezar falando do seu descubridor, Alexander Fleming. Este científico escocés, ao estar traballando no Hospital Saint Mary de Londres, procedeu ao estudo de varios cultivos de bacterias. Tras un mes de vacacións, ao regresar ao seu laboratorio decatouse de que varios estaban contaminados polo que procedeu á súa eliminación nunha bandexa de lysol. Tras recibir a visita dun compañeiro e ensinarlle o seu traballo deuse conta de que nunha das bandexas que todavía non foran lavadas observábase unha transparencia a redor do fungo contaminante, o que indicaba destrución celular.

Tras varios experimentos para descartar a súa toxicidade en mamíferos como conexos, o seu experimento pasou bastante desapercibido incluso para o propio Fleming que non sabía a utilidade potencial do seu descubrimento.

Varios científicos, como Cecil George Paine ou Howard Walter Florey, continuaron con estas investigacións descubrindo, así, un dos primeiros antibióticos empleados no tratamento de moitas das principales enfermidades bacteriolóxicas.

Hoxe en día coñécese como penicilinas a un grupo de antibióticos capaces de eliminar determinadas bacterias.

Fleming obtuvo por este descubrimento o Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina no ano 1945 xunto con Ernest Boris Chaine e o xa citado Walter Florey, estes dous últimos por descubrir a forma de producilas en masa.

Teoría dos xermes

A teoría dos xermes propón que son determinados microorganismos os responsables dunha ampla gama de enfermidades mediante a invasión a outro ser vivo de maior tamaño como un mamífero.

O termo xerme designa calqueira clase de microorganismo capaz disto, tanto virus, como bacterias, fungos, etc. que, ao provocar unha determinada enfermidade recibe o nome de patóxeno.

Ista teoría foi formulada por Louis Pasteur na segunda metade do século XIX constituindo unha auténtica revolución á hora do tratamento das infeccións na medicina moderna, xa que deu paso a descubrimentos tales como as vacinas, a esterilización ou os antibióticos como métodos efectivos ante a propagación de enfermidades contaxiosas.

Foi finalmente demostrada por Robert Koch mediante experimentos coa tuberculose, grazas aos cales lle foi concedido o Premio Nobel de Fisioloxía e Medicina no ano 1905. Os seus descubrimentos darían lugar aos postulados de Koch, que servirían como criterio para demostrar se un determinado patóxeno era o causante dunha enfermidade concreta.

Os grupos sanguíneos

O descubrimento dos grupos sanguíneos ten a súa especial relevancia sobre todo á hora de realizar transfusións de sangue, para saber se o paciente a rexeitará ou non.

Este importante logro foi conseguido polo doutor Karl Landsteiner, ao cal lle foi concedido o premio Nobel de Fisioloxía ou Mediciña no ano 1930 precisamente por ista innovación.

Ao redor do ano 1901, cando o doutor Landsteiner traballaba na Universidade de Viena, comezou os seus experimentos coa xenética da sangue humana. Foi así cando descubríu que, nalgúns casos, ao mezclar sangue de persoas distintas, os glóbulos vermellos agrupábanse formando grumos visibles. Comparando os resultados do comportamento destas células en varias mostras de sangue, chegou á conclusión de que se podían clasificar en 3 tipos distintos: A, B e 0.

Dous anos máis tarde, dous dos seus discípulos descubriron un cuarto grupo ao que denominaron AB.

Xa en 1940 xunto con Alexander Salomon Wiener descubríu outro antíxeno nos glóbulos vermellos ao que chamou Rh debido a que se descubríu grazas á sangue dun mono chamado macaco Rhesus.

A importancia deste descubrimento é que, se unha nai é Rh- (é dicir, non ten o factor Rh) ten un fillo que sí o ten, é dicir, Rh+, este pode producir a xeración de anticorpos contra o Rh por parte da nai. Isto ten consecuencias graves en caso de que volva a quedar embarazada e o novo fillo tamén sexa Rh+, porque eses anticorpos poderían atacalo provocando a súa morte.

A circulación sanguínea

Malia ter un previo coñecemento sobre os vasos sanguíneos e a crenza de que estes podían transportar os nutrintes por todo o corpo, non foi ata 1628, coa chegada do médico inglés William Harvey, cando se aportou por primeira vez unha descrición acertada do funcionamento do sistema circulatorio.

Harvey comezou a desarrollar os seus estudos no ano 1616 pero non os publicaria ata pasados 12 anos do comezo do seu traballo. Os resultados foron presentados na obra chamada Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus destruindo así o modelo anterior establecido por Claudio Galeno.

Anatomía humana

A anatomía humana, aínda que parece algo moi básico hoxe en día, non se coñecía con exactitude ata o ano 1538 coa chegada de Andrés Vesalio.

O que afirmaba Vesalio era que, para realizar ciruxías, era indispensable coñecer á perfección a anatomía humana xa que era algo crucial para evitar posibles complicacións nestas, por razóns obvias. Para acadar o seu obxectivo, comezou a diseccionar cadáveres humanos, o cal era un método de traballo moi inusual na época.

Grazas aos seus avances consigue publicar en 1543 De humani corporis fabrica, unha novedosa obra que recollía todos os coñecementos reunidos tras as súas investigacións. Destacaron sobre todo as súas aportacións na interpretación do sistema nervioso periférico e dos vasos  sanguíneos que percorren o corpo.

 Ilustración da obra                                               Andrés Vesalio

O Virus da Inmunodeficiencia Humana (VIH)

O VIH trátase, como o seu nome indica, dun virus que afecta ao sistema inmunitario do organismo infectado, o que o fai máis vulnerable ante outras enfermidades que antes non supuñan unha ameaza para o ser vivo.

No momento do contaxio pode non experimentarse ningún síntoma ou ben experimentarlos durante un breve periodo de tempo. Tras isto, ten lugar un longo tempo no que non hai ningún tipo de sintomas pero, a medida que a enfermidade avanza, aumenta tamén o risco  de enfermidades como a tuberculose ou tumores que rara vez afectarían a unha persoa cun bo sistema de defensa. Estos síntomas tardíos da infección coñécense como SIDA (Síndrome de InmunoDeficiencia Adquirida).

O sida foi recoñecido por primeira vez no ano 1981 en Estados Unidos, a pesar de que se estima que é orixinario do cenrtro-oeste de África.

Non sería ata 1984 cando os científicos franceses Françoise Barré-Sinoussi e Luc Montaigner conseguiron asilar o virus, o que levaría ao descubrimento de anticorpos que permitisen crear un tratamento ante a enfermidade.

    Françoise Barré-Sinoussi

Luc Montagnier

O cancro

Cancro é o nome que recibe un conxunto de enfermidades relacionadas que acarrean un proceso de división celular descontrolado en partes localizadas do organismo e o consumo excesivo de nutrintes por parte destas células, que deixan ás outras sen enerxía para realizar as súas funcións.

O cancro é o resultado de dous procesos sucesivos, o primeiro é a proliferación dun grupo de células que se chamaría tumor e o segundo é a invasión destas que se trasladan a outros órganos ou tecidos, proceso coñecido como metástase.

Esta enfermidade ven dada por anormalidades no material xenético das células, as cales poden ser causadas por diversos factores tanto externos como internos.

O descubrimento das bases xenéticas do cancro fixo posible que hoxe en día haxa tratamentos contra esta enfermidade, malia existir varios, destacan 3:

• Ciruxía: é a base fundamental dos tratamentos actuais e consiste na extirpación do tumor, de forma total ou parcial segundo as necesidades puntuais do paciente.
• Radioterapia: consiste en utilizar radiacións ionizantes co fin de eliminar as células malignas. Malia que as células normais tamén resultan dañadas estas tenden a recuperarse e continuar coaa súas funcións.
• Quimioterapia: consiste na utilización de medicamentos que buscan inhibir ou dificultar a división das células malignas, frenando así a expansión tumoral.

A insulina

A insulina é unha proteína xerada no páncreas que se encarga de intervir no proceso metabólico de azúcres no sangue.

A maioría poderá ter escoitado aplicacións da insulina en tratamentos médicos como, por exemplo, na diabetes. E é que esta enfermidade consiste xustamente nunha perda por parte do organismo da capacidade de xerar a suficiente cantidade de dita proteína.

O tratamento que hoxe en día contribúe a axudar a tanta xente que padece esta enfermidade foi descuberto por Sir Frederick Grant Banting no ano 1921 na Universidade de Toronto. Experimentos previos, levados a cabo por Schafer, demostraran que a diabetes estaba ocasionada pola deficiencia desta proteína xerada no páncreas, e xa se acuñara o seu nome.

Banting, baixo a cátedra de John MacLeod e xunto coa axuda dun xoven estudiante de química, chamado Charles Best, conseguiría, tras 9 semanas de traballo, aislar a insulina e administrarlla mediante extractos de páncreas a cans aos que se lle inducira unha diabetes.

Os resultados foron os esperados e, grazas a isto, concedéuselle o Premio Nobel de Mediciña en 1923 a MacLeod e Banting, este último compartiría a súa parte do premio con Best debido á súa innegable aportación ao descubrimento.

 

      Charles Best

Frederick Grant Banting

John MacLeod

As vitaminas

A utilidade das vitaminas na prevención de enfermidades xa se coñecía moito tempo atrás. Por exemplo, os exipcios sabían que consumir carne de fígado axudaba a curar a cegueira nocturna. Xa no ano 1747 o cirujano escocés James Lind descubríu que os cítricos prevían o escorbuto. 

Moitos experimentos no século XVIII e XIX permitiron aislar compostos bioactivos que serían máis tarde coñecidos como vitaminas. De feito, no ano 1881 o ciruxano ruso Nikolai Lunin conseguíu, mediante experimentos con ratas, que no leite, ademais dos compoñentes coñecidos ata entón que eran as proteínas, os carbohidratos, as graxas e os sales, existían outros descoñecidos que eran esenciais para a vida. 

No ano 1910, o científico xaponés Umetaro Suzuki aislou un deses componentes accesorios e descubríu que se trataba dun novo tipo de nutrinte. Esta enorme revolución non se descubríu en Europa ata 1912 debido a un erro na traducción dos escritos xaponeses, que non detallaron nas súas versión europeas precisamente o máis importante, que era un novo tipo de nutrinte. Foi neste ano cando se logrou o mesmo en Europa, sen saber nada en realidade do acontecido en Xapón xa dous anos atrás. O "descubrimento" foi realizado por Casimir Funk.

Umetaro Suzuki

                                                                                                                                 Casimir Funk
                                                                                   










As investigacións continuarían e descubriríase que o que Lunin chamara compoñentes accesorios eran en realidade as vitaminas. Esto sería demostrado por Christiaan Eijkman e Frederick Hopkins, ambos galardonados co Nobel de Fisioloxía ou Mediciña no ano 1929, precisamente polo descubrimento destas substancias.

A pasteurización

A pasteurización é un proceso térmico no que se quentan compostos, sobre todo líquidos, co fin de eliminar a maior cantidade de axentes patóxenos que poda haber neles. O uso máis coñecido desta técnica é o de realizala con alimentos para que poidan ser conservados durante moito máis tempo.

Os primeiros procesos documentados que buscaron esterilizar os alimentos en envases pechados atribúense ao inventor francés Nicholas Appert no século XVIII. Xa un século despois, varios químicos alemáns trasladaron o método de Appert á leite cruda e comezaron a dilucidar que este proceso podería eliminar os componentes patóxenos desta.

Iste proceso, como o seu nome indica foi perfeccionado e explicado científicamente por Louis Pasteur. Malia que moitos dos seus contemporáneos alegaban que a fermentación era un proceso puramente químico, este científico quixo demostrar o contrario. No ano 1864, estudando o proceso de fermentación polo cal o viño se agriaba e acababa convertido en vinagre, descubríu que, neste, interviñan unha levadura e unha bacteria que o provocaban. 

Tras observar isto, decidíu quentar o viño a 44ºC e descubríu que unha gran parte da poboación das bacterias se extinguía, o que facilitaba moito a conservación deste. Tras isto, seguíuse adaptando o proceso de Pasteur a outros alimentos co fin de conservalos o maior tempo posible, ahorrando moitas perdas ás empresas e facilitando as medidas de hixiene daqueles produtos. 

O cloroformo

De novo falando de métodos anestésicos, temos un que é bastante famoso, o cloroformo.

Na historia da medicina comezamos a falar deste composto situándonos a mediados de decembro de 1847 nun hospital de Edimburgo. Alí o xinecólogo James Simpson practicou o primeiro parto sen dor aplicando este gas sobre a paciente. Nun comezo utilizábase éter pero este químico non resultaba útil nas contraccións e presentaba algúns efectos secundarios, o que levou a Simpson a buscar outra maneira de anestesiar ás mulleres que iban a dar a luz.

En 1845 o doutor John Snow perfeccionaría a técnica ao aplicalo en pequenas dosis durante o parto, pero sería en 1853 cando se popularizou o seu método aplicándollo á Raíña Victoria, polo que foi nomeado "sir".

Os Raios X

Todos coñecemos a utilidade dos Raios X en canto á detección de lesións óseas ou mesmo corpos extraños dentro do noso organismo. Nesta entrada veremos a historia do seu descubrimento.

As súas orixes remóntanse ao século XIX cando o científico William Crookes comezou a investigar os efectos de certos gases ao aplicarlles descargas de enerxía. O experimento realizabase no chamado "tubo de Crookes", que consistía nun tubo vacío con electrodos que xeraban correntes de voltaxes moi altos. Chegou, así, a descubrir que cando estes estaban cerca das placas fotográficas xeraba nelas algunhas imaxes borrosas.

O experimento non avanzou máis ata que no ano 1887 o célebre Nikola Tesla quixo continuar experimentando con tubos de Crookes e descubríu o perigo que estas radiacións tiñan para os organismos vivos.

En 1895, descubríronse finalmente os Raios X grazas aos experimentos cos tubos de Crookes levados a cabo por Wilhelm Conrad Röntgen. Este físico alemán  conseguíu demostrar que este tipo de raios presentaban unha radiación moi penetrante pero invisible, puidendo atravesar incluso metais pouco densos. Usando a man da súa muller, fixo a primeira radiografía humana.

Chamáronse Raios X (Raios incógnita) debido a que se descoñecía qué os producía exactamente. Foi grazas a este descubrimento que Röntgen gañou o Nobel de Física no ano 1901.

O gas hilarante

Tras haber falado dun anestésico tan característico como o éter, vamos a falar nesta entrada doutro con elevada importancia, o óxido nitroso.

A historia deste gas comeza no ano 1772, cando foi descuberto polo científico Joseph Priestley. No ano 1799, o químico Humphry Davy decidíu probar consigo mesmo o óxido nitroso, tido como letal ata entonces, descubrindo que provocaba un estado de euforia, e denominouno "gas hilarante" debido ás carcajadas resultado dese estado.

                                                         Horace Wells (1815-1848)

O primeiro en utilizar o óxido nitroso como anestesiante foi o doutor Horace Wells o 11 de decembro de 1844. Este médico estadounidense observou nun espectáculo da época que un home baixo os efectos deste gas resultou ferido pero non amosou a menor mostra de dor. Por iso, el mesmo tras aspirar o composto ordeou ao seu axudante que lle extraera un molar. O resultado foi un éxito rotundo, procedendo á súa retirada sen ningún tipo de dor. 

O óxido nitroso é útil debido ao rápido efecto anestésico e a igualmente rápida recuperación tras suspender o seu suministro, sendo eliminado case na súa totalidade nos pulmóns e deixando restos mínimos no organismo.

O "vitriolo dulce"

Todos sabemos que a anestesia é moi utilizada para previr a dor en moitas situacións que poden ir desde a incisión no abdome dun paciente a algo tan sinxelo como a limpeza dunha caries.

Na súa orixe, a anestesia foi descuberta por accidente, cando no ano 1275 o doutor Ramón Llull obtivo o que chamaría "vitriolo dulce" tras experimentar con produtos químicos. Este composto foi rescatado no século XVI cando un médico suizo chamado Paracelso fixo que uns polos inalaran o "vitriolo dulce" e comprobou que non só se durmían senón que mostraban insensibilidade ante a dor. O composto pasaría a chamarse éter no ano 1730 por August Frobenius, nome que aínda recibe na actualidade. 

A primeira intervención dun paciente anestesiado por éter que foi realizada con éxito foi a extracción de dous tumores levada a cabo polo doutor Crawford Williamson Long o 30 de marzo do ano 1842.

Este composto foi o principal anestésico ata o ano 1960, cando comenzaría a ser substituido por outros produtos inhalatorios máis potentes pero menos inflamables.

A transfusión de sangue

Hoxe en día as transfusións sanguíneas son un recurso moi utilizado na medicina en moitos aspectos, como en operacións, pacientes con leucemia e apoio a tratamentos de moitas outras enfermidades.

O que agora vemos como algo normal, foi un proceso de investigación moi longo, iniciado polos descubrimentos sobre a circulación de William Harvey no século XVII mediante a experimentación con animais e, máis tarde, entre animais e seres humanos, estas últimas menos exitosas. A pesar de isto, o primeiro intento de transfusión producíuse xa no século XV, cando o Papa Inocencio VIII entrou en estado de coma e recibíu sangue de tres nenos por vía oral, xa que daquela non se coñecía a circulación sanguínea. Desafortunadamente, non foi exitosa e ambos catro acabaron falecendo.

Habería que esperar ata o século XX para que se descubrise que había diferentes tipos de sangue, e que a transfusión dun grupo que non fose compatible podía causar, entre outras cousas, fallos renais, anemia ou, en algúns casos, a morte.

Co tempo, encontráronse tamén formas de conservar o sangue durante máis tempo, organizáronse bancos de sangue como o de Barcelona, que foi un dos primeiros, e servizos móviles como, por exemplo, na Guerra Civil española.

Grazas á colaboración de donantes podemos falar de 108 millóns de unidades de sangue recollidas anualmente (dato recollido pola Organización Mundial da Saúde), o que permite axudar a moitísimas persoas e salvar unha gran cantidade de vidas.